Εισαγωγή
Η παρούσα νομική μελέτη – κωδικοποίηση αποσκοπεί στην τεκμηριωμένη ανάλυση και επίλυση των νομικών ζητημάτων που ανακύπτουν σχετικά με τη διαχείριση, προστασία και αξιοποίηση του αιγιαλού και της παραλίας.
Στο πλαίσιο αυτό, εξετάζεται το ισχύον νομοθετικό και κανονιστικό πλαίσιο που διέπει την οριοθέτηση του αιγιαλού και της παραλίας, τη διαδικασία παραχώρησης δικαιωμάτων χρήσης, καθώς και τα ζητήματα ελέγχου και επιβολής κυρώσεων. Το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο εμπεριέχει ποικίλες ρυθμιστικές διατάξεις που έχουν υποστεί μεταβολές και επικαιροποιήσεις τα τελευταία χρόνια, με πιο πρόσφατη τη θέσπιση του ν. 5092/2024, ο οποίος εισάγει νέους όρους για την προστασία και αξιοποίηση των παράκτιων περιοχών. Παράλληλα, ανακύπτουν κρίσιμα ζητήματα που αφορούν τη διαχείριση του χώρου, τη διασφάλιση της κοινόχρηστης φύσης του αιγιαλού και της παραλίας, καθώς και τους περιορισμούς που τίθενται στη χρήση τους.
Η διαχείριση των θαλάσσιων και παράκτιων περιοχών παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ιδίως όταν αφορά σε χώρες, όπως η Ελλάδα, της οποίας αναντίρρητα κυρίαρχο χαρακτηριστικό συνιστούν οι θάλασσες, οι ακτές, ο αιγιαλός και τα νησιά της. Ειδικότερα, οι παράκτιες περιοχές χρήζουν ιδιαίτερου χειρισμού και αντιμετώπισης λόγω του δυναμικού χαρακτήρα τους ως προς το συνδυασμό χερσαίου χώρου αλλά και του θαλάσσιου χώρου και περιβάλλοντος. Ο παράκτιος χώρος συνιστά μια διακριτή χωρική ενότητα με τα δικά της μοναδικά χαρακτηριστικά και ένα σύνολο από ιδιαιτερότητες που τον διαφοροποιούν από τις υπόλοιπες χωρικές ενότητες.
Στην Ελλάδα έχει γίνει αρκετή συζήτηση επί των εννοιών και των ορισμών της ακτής/ακτογραμμής, του αιγιαλού και της παραλίας, καθώς και του παλαιού αιγιαλού, ζητήματα τα οποία έχουν απασχολήσει και τα δικαστήρια – διοικητικά και πολιτικά. Πάντως, ξεπερνώντας τα εννοιολογικά ζητήματα που προκύπτουν, είναι γεγονός ότι οι παράκτιες περιοχές είναι ενδιάμεσες περιοχές μεταξύ θάλασσας και ξηράς στις οποίες λαμβάνουν χώρα ποικίλες ανθρώπινες δραστηριότητες αλλά και στις οποίες επιδρούν έντονα φυσικοί παράγοντες όπως το κλίμα, με αποτέλεσμα να υπάρχει μεγάλη σύγκρουση των χρήσεων. Γίνεται, κατ’ αυτόν τον τρόπο, αντιληπτή η κοινωνικοοικονομική σημασία των παράκτιων περιοχών, καθώς αφενός εκεί συγκεντρώνονται αρκετές από τις ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η αλιεία, ο τουρισμός και οι μεταφορές, αλλά και ο κίνδυνος που προκύπτει για το θαλάσσιο περιβάλλον ακριβώς από αυτή την «υπερσυγκέντρωση δραστηριοτήτων».
Ισχύον πλαίσιο διαχείρισης αιγιαλού και παραλίας και ιστορική εξέλιξη των νομοθετικών διατάξεων
- Η πρώτη απόπειρα ρύθμισης των πολύπλοκων ζητημάτων του αιγιαλού και της παραλίας έγινε με τον Α.Ν. 2344/1940 (ΦΕΚ Α’ 154) με τίτλο «Περί αιγιαλού και παραλίας», ο οποίος αντικαταστάθηκε από τον ν. 2971/2001 με τίτλο «Αιγιαλός, παραλία και άλλες διατάξεις».
- Ο ν. 2971/2001 αφορά στο καθεστώς του αιγιαλού, της παραλίας, των όχθεων και παρόχθιων ζωνών, κα- θώς και άλλων συναφών θεμάτων και στόχο έχει να ρυθμίσει τη χρήση, την προστασία και τη διαχείριση αυτών των εκτάσεων.
- Ο ν. 2971/2001 αναθεωρήθηκε από τον ν. 4281/2014 (ΦΕΚ Α’ 285) με τίτλο «Μέτρα στήριξης και ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας, οργανωτικά θέματα Υπουργείου Οικονομικών και άλλες διατάξεις». Μεταξύ πολλών άλλων περιελάμβανε νέες διατάξεις για τη χάραξη αιγιαλού και παραλίας και τον καθορισμό παλαιού αιγιαλού.
- Εν συνεχεία, ο ν. 2971/2001 υπέστη εκ νέου τροποποίηση με τον ν. 4607/2019 (ΦΕΚ Α’ 65) με τίτλο «Ι. Κύρωση της Συμφωνίας για την Ασιατική Τράπεζα Υποδομών και Επενδύσεων, ΙΙ. Εναρμόνιση του Κώδικα Φ.Π.Α. με την Οδηγία (ΕΕ) 2016/1065, ΙΙΙ. Ενσωμάτωση των σημείων 1, 2, 4 και 5 του άρθρου 2 και των άρθρων 4,6, 7 και 8 της Οδηγίας 1164/2016, ΙV. Τροποποίηση του ν. 2971/2001 και άλλες διατάξεις». Το μέρος IV του νόμου επέφερε σημαντικές τροποποιήσεις σε ορισμούς του ν. 2971/2001 (π.χ. αιγιαλού, παραλίας και παλαιού αιγιαλού), καθώς και σε ζητήματα κυριότητας παράκτιων χώρων αλλά και διαδικασίας καθορισμού του αιγιαλού.
- Το πιο πρόσφατο νομοθέτημα, το οποίο – εν μέρει – αντικατέστησε τον ν. 2971/2001, είναι ο ν. 5092/2024 (ΦΕΚ Α’ 33) με τίτλο «Όροι αξιοποίησης της δημόσιας περιουσίας στις παραθαλάσσιες περιοχές και άλλες διατάξεις». Ο νόμος έχει ως στόχο την προστατευτική μεταχείριση αιγιαλών και παραλιών, τη διασφάλιση του κοινόχρηστου χαρακτήρα αυτών και την αξιοποίησή τους κατά τρόπο επωφελή για την εθνική οικονομία, προστατευτικό για το περιβάλλον και σύμφωνο με το δημόσιο συμφέρον. Προς τούτο, εισάγει ρυθμίσεις σχετικές με τη διαδικασία χαρακτηρισμού αιγιαλού και παραλίας, τη διαδικασία και τη λήψη μέτρων προστασίας και κυρώσεων σχετικά με την παραχώρηση απλής χρήσης, ενώ για πρώτη φορά προστίθενται έννοιες όπως οι «απάτητες παραλίες».
Παρατηρήσεις
Η διαχείριση του αιγιαλού και της παραλίας στην Ελλάδα έχει εξελιχθεί νομοθετικά μέσα από διαδοχικές ρυθμίσεις, ξεκινώντας από τον Α.Ν. 2344/1940 και φτάνοντας στον πιο πρόσφατο ν. 5092/2024. Ο βασικός νόμος 2971/2001 αποτέλεσε το θεμέλιο για το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο, αλλά τροποποιήθηκε σημαντικά με τους ν. 4281/2014 και ν. 4607/2019 και, εν μέρει, αντικαταστάθηκε από τον ν. 5092/2024. Οι νομοθετικές αλλαγές επικεντρώνονται στη ρύθμιση της απλής χρήσης, προστασίας και διαχείρισης των παραθαλάσσιων εκτάσεων, με ιδιαίτερη έμφαση στην προστασία του περιβάλλοντος, τη διασφάλιση του κοινόχρηστου χαρακτήρα των ακτών και την ισορροπία μεταξύ αξιοποίησης και διατήρησης των φυσικών πόρων.
Η παρούσα μελέτη, πέραν της εισαγωγικής ανάλυσης, διαρθρώνεται σε επιμέρους κεφάλαια που αφορούν, ιδίως, τους κρίσιμους ορισμούς και τις βασικές έννοιες υπό την κείμενη νομοθεσία, το πλαίσιο και τη διαδικασία οριοθέτησης του αιγιαλού, της παραλίας και του παλαιού αιγιαλού, τον προορισμό τους και το εφαρμοστέο ιδιοκτησιακό καθεστώς, καθώς και το ισχύον πλαίσιο, τη διαδικασία, τους όρους και τους περιορισμούς για την παραχώρηση του δικαιώματος απλής χρήσης αιγιαλών και παραλιών. Περαιτέρω, εξετάζονται οι προϋποθέσεις και οι περιορισμοί για την παραχώρηση δικαιώματος χρήσης αιγιαλού και παραλίας για την εκτέλεση έργων, οι αποστάσεις δόμησης από τη γραμμή αιγιαλού και οι απαιτούμενες εγκρίσεις, το σύστημα ελέγχων, τα διοικητικά μέτρα και οι προβλεπόμενες κυρώσεις, ενώ η μελέτη ολοκληρώνεται με γενική αποτίμηση των ισχυουσών ρυθμίσεων.
Για την αναλυτική ανάπτυξη των ανωτέρω ζητημάτων γίνεται παραπομπή στο πλήρες κείμενο της μελέτης.
Η μελέτη είναι διαθέσιμη και μέσω της διαδικτυακής πλατφόρμας Qualex στον σύνδεσμο