Η Εθνική Χωρική Στρατηγική για τον Θαλάσσιο Χώρο (ΕΧΣΘΧ), όπως εγκρίθηκε με την Πράξη Υπουργικού Συμβουλίου (ΠΥΣ) 6/17.4.2025 (ΦΕΚ Δ’ 227/2025) αποτελεί το πρώτο θεσμικό πλαίσιο θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού (ΘΧΣ) στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα προβλεπόμενα στο άρθρο 6 του Ν. 4546/2018 (ΦΕΚ Α΄ 101/12.06.2018), με τον οποίο ενσωματώθηκε η Ευρωπαϊκή Οδηγία 2014/89/ΕΕ «περί θεσπίσεως πλαισίου για το θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό». Γενικά, ο ΘΧΣ επιδιώκει να παρέχει τη δυνατότητα στις δημόσιες αρχές να οργανώνουν ανθρώπινες δραστηριότητες σε θαλάσσιες περιοχές, ώστε να επιτευχθούν οικολογι κοί, οικονομικοί και κοινωνικοί στόχοι. Προς τούτο, η Οδηγία απαιτεί από τις χώρες της ΕΕ να εκπονήσουν θαλάσσια χωροταξικά σχέδια, τα οποία θα πρέπει να αποτυπώνουν τις υπάρχουσες ανθρώπινες δραστηριότητες στα θαλάσσια ύδατά τους και να καθορίζουν την πλέον αποτελεσματική μελλοντική χωροταξική ανάπτυξή τους. Κατόπιν της καθυστέρησης της χώρας στην υιοθέτηση ΘΧΣ, εκδόθηκε καταδικαστική απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ, υπόθεση C-128/24, Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά Ελληνικής Δημοκρατίας, Απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2025), στην οποία τα επικαλούμενα επιχειρήματα του Ελληνικού Κράτους (η πολυπλοκότητα του νομικού πλαισίου, οι διαπραγματεύσεις για την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη – ΑΟΖ) απορρίφθηκαν, με το Δικαστήριο να τονίζει ότι τα κράτη δεν μπορούν να επικαλούνται εσωτερικές δυσκολίες για να αποφύγουν την εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου. Η ΕΧΣΘΧ που αναλύεται στο παρόν αποτελεί ένα ολοκληρωμένο εργαλείο για τη βιώσιμη ανάπτυξη του θαλάσσιου χώρου της Ελλάδας, ενσωματώνοντας περιβαλλοντικές, οικονομικές και γεωπολιτικές παραμέτρους. Φυσικά, όμως, ο εθνικός ΘΧΣ δεν έχει ολοκληρωθεί, καθώς εκκρεμεί η σύνταξη, δημοσίευση, και έγκριση των Θαλάσσιων Χωροταξικών Πλαισίων των παρ. 4 επ. του άρθρου 6 Ν. 4546/2018, και σύμφωνα με τα ειδικότερα προβλεπόμενα στα άρθρα 13-14 της ΕΧΣΘΧ. Ποια έκταση καλύπτει ο ΘΧΣ; Σύμφωνα με την παρ. 2 του άρθρου 5 Ν. 4546/2018, ο ΘΧΣ περιλαμβάνει: α) την Εθνική Χωρική Στρατηγική για τον Θαλάσσιο Χώρο (ΕΧΣΘΧ), η οποία αναλύεται στο παρόν, και β) τα Θαλάσσια Χωροταξικά Πλαίσια, τα οποία αντιστοιχούν στο περιφερειακό επίπεδο σχεδιασμού του άρθρου 2 του Ν. 4447/2016 και για τα οποία εφαρμόζεται το άρθρο 8 του Ν. 4546/2018. Εν προκειμένω, η εκδοθείσα ΕΧΣΘΧ εφαρμόζεται στον θαλάσσιο χώρο της Ελλάδας, συμπεριλαμβανομένων της αιγιαλίτιδας ζώνης, της υφαλοκρηπίδας και της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ), με σεβασμό στα κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας και τις διεθνείς υποχρεώσεις της. Συγκεκριμένα, το πεδίο εφαρμογής της ΕΧΣΘΧ και γενικότερα του ΘΧΣ, καθορίζεται στο άρθρο 2 του ν. 4546/2018 ως αυτό που αφορά «στο θαλάσσιο χώρο, δηλαδή στα θαλάσσια ύδατα και στο θαλάσσιο τμήμα της παράκτιας ζώνης…». Τα θαλάσσια ύδατα περιλαμβάνουν, σύμφωνα με την παρ. 1 του άρθρου 4 του ν. 3983/2011 (A’ 144), τα ύδατα, τον θαλάσσιο βυθό και το υπέδαφος στη θαλάσσια πλευρά της γραμμής βάσης από την οποία μετριέται το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης, έως τα όρια της περιοχής όπου η Ελληνική Δημοκρατία έχει κυριαρχικά δικαιώματα ή ασκεί δικαιοδοσία, σύμφωνα με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), που κυρώθηκε με τον ν. 2321/1995 (A’ 136). Αντίστοιχα, ως παράκτια ζώνη ορίζεται στην παρ. 5 του άρθρου 3 του ν. 4546/2018 «η γεωμορφολογική περιοχή εκατέρωθεν της ακτογραμμής, στην οποία η αλληλεπίδραση μεταξύ του θαλάσσιου και του χερσαίου τμήματος αποκτά τη μορφή πολύπλοκων συστημάτων οικολογικών στοιχείων και πόρων αποτελούμενων από βιοτικές και αβιοτικές συνιστώσες που συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν με τις ανθρώπινες κοινότητες και τις σχετικές κοινωνικοοικονομικές δραστηριότητες». Σημειώνεται ότι το πεδίο εφαρμογής της ΕΧΣΘΧ δεν θίγει τη χάραξη και την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών, όπως αυτές προκύπτουν από την UNCLOS (παρ. 3 άρθρου 2 ν. 4546/2018).
Στόχοι: Ανάπτυξη και βιωσιμότητα στον θαλάσσιο χώρο Κεντρικός άξονας της ΕΧΣΘΧ είναι η ενίσχυση της βιωσιμότητας και της ανθεκτικότητας των οικολογικών και κοινωνικοοικονομικών συστημάτων μέσω οικοσυστημικής προσέγγισης (παρ. 3 του άρθρου 2 του ν. 3983/2011) που προάγει τη βιώσιμη συνύπαρξη και τη συμβατότητα των χρήσεων. Η ολοκλήρωση του θεσμικού πλαισίου για τις Θαλάσσιες Προστατευόμενες Περιοχές (ΘΠΠ) με Προεδρικά Διατάγματα και Σχέδια Διαχείρισης αποτελεί κεντρικό στόχο, συνδεόμενη με τις Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (ΕΠΜ). Δίνεται έμφαση στη ρύθμιση δραστηριοτήτων, με δυνατότητα εξαιρέσεων για ενεργειακά έργα υπό όρους και συμμετοχή των τοπικών φορέων. Η προώθηση της θαλάσσιας ανάπτυξης και της γαλάζιας οικονομίας επικεντρώνεται στις ενεργειακές επενδύσεις μέσω της συμβατότητας με το ΕΣΕΚ, με ιδιαίτερη έμφαση στην ανάπτυξη υπεράκτιων ΑΠΕ, την ηλεκτρική διασύνδεση και τις υποδομές μεταφοράς ενέργειας, καθώς και στον συνδυασμό με υποδομές φυσικού αερίου. Παράλληλα, αναφέρεται η ενίσχυση των θαλάσσιων ενδομεταφορών και των λιμενικών υποδομών, η επιλεκτική εξόρυξη υδρογονανθράκων με περιορισμό των περιβαλλοντικών επιπτώσεων, καθώς και η βιώσιμη ανάπτυξη του θαλάσσιου τουρισμού, των υδατοκαλλιεργειών και της βιοτεχνολογίας. Σε επίπεδο κοινωνικής και περιβαλλοντικής συνοχής, η Στρατηγική περιλαμβάνει στόχους για την ανάπτυξη υποδομών διασυνδεσιμότητας, την ανάδειξη του θαλάσσιου τοπίου, την αποκατάσταση υποβαθμισμένων οικοσυστημάτων, την προστασία των παράκτιων πληθυσμών από την κλιματική αλλαγή και την εφαρμογή μέτρων θαλάσσιας επιτήρησης και ασφάλειας. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη βιώσιμη διαχείριση παράκτιων υδάτων που εμφανίζουν περιβαλλοντική υποβάθμιση. Περιλαμβάνονται επίσης παρεμβάσεις για την προστασία ειδών και οικοτόπων, τον περιορισμό των ξενικών ειδών και τη ρύθμιση δραστηριοτήτων που προκαλούν υποθαλάσσιο θόρυβο, με διατομεακή συνεργασία και επιστημονική τεκμηρίωση. Ποιες αρχές κατευθύνουν την ΕΧΣΘΧ; Ο ΘΧΣ οφείλει να εξειδικεύει υπερκείμενες επιλογές με βάση τις τοπικές ιδιαιτερότητες, να διαχειρίζεται τον θαλάσσιο χώρο με στόχο την ανθεκτικότητα και να προάγει συνέργειες μεταξύ χρήσεων. Δεν απαιτείται τοπολογική ή διοικητική συνέχεια στις περιοχές εφαρμογής, ενώ ο σχεδιασμός λαμβάνει χώρα σε τρεις διαστάσεις (επιφάνεια, στήλη ύδατος, βυθός), με έμφαση στην πολυχρηστικότητα, τις χρονικές μεταβολές και τις ανάγκες ευελιξίας. Ο ΘΧΣ μπορεί να είναι κανονιστικός ή κατευθυντήριος, ανάλογα με τη φύση και την ένταση των χρήσεων. Οι παράγοντες προσδιορισμού της κανονιστικής ή κατευθυντήριας πυκνότητας είναι: α) ο χαρακτήρας των χρήσεων (οχλούσες, μη οχλούσες), β) η ένταση των χρήσεων (υψηλής ή χαμηλής έντασης), γ) η έκταση των χρήσεων (σημειακές, εκτατικές), δ) η φύση των αλληλεπιδράσεων μεταξύ των χρήσεων (συμπληρωματικές, ανταγωνιστικές) και ε) η συμβατότητα των χρήσεων με το υφιστάμενο κοινωνικό, οικολογικό και αναπτυξιακό δυναμικό των περιοχών στον θαλάσσιο και χερσαίο χώρο.
Ειδική σημασία δίνεται στη συμμετοχή τοπικών κοινωνιών και φορέων σε όλα τα στάδια του σχεδιασμού. Προβλέπεται πολυεπίπεδη διαβούλευση (τοπική, περιφερειακή, εθνική) και δημιουργία διυπουργικών επι- τροπών και δομών τακτικής παρακολούθησης (όπως ένα Παρατηρητήριο Θαλάσσιου Σχεδιασμού στο Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας) και αξιολόγησης. Προτείνεται, επιπλέον, η δημιουργία ενιαίας βάσης γεωχωρικών δεδομένων και η αξιοποίηση ανοικτών δεδομένων από ερευνητικούς φορείς για την υποστήριξη της Στρατηγικής. Ποιες παρεμβάσεις επιτρέπονται στον θαλάσσιο χώρο ανά τομέα; Για τις προστατευόμενες περιοχές και την προστασία της βιοποικιλότητας, δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα όχι μόνο στις θεσμοθετημένες περιοχές Natura 2000, αλλά και σε μη θεσμοθετημένες περιοχές οικολογικής σημασίας, όπως κρίσιμα ενδιαιτήματα και περιοχές αναπαραγωγής. Επιβάλλεται η συστηματική αξιολόγηση των σωρευτικών και διασυνοριακών επιπτώσεων από δραστηριότητες, καθώς και η εφαρμογή στρατηγικών αποφυγής αρνητικών συνεπειών σε ευαίσθητα οικοσυστήματα μέσω κατάλληλης χωροθέτησης. Η συμβατότητα των οικονομικών δραστηριοτήτων με τους στόχους προστασίας πρέπει να διασφαλίζεται με στοχευμένους κανονισμούς και ολοκλήρωση της εφαρμογής διαχειριστικών σχεδίων και προστατευτικών Προεδρικών Διαταγμάτων. Στον τομέα της άμυνας και εθνικής ασφάλειας απαγορεύεται η χωροθέτηση άλλων δραστηριοτήτων σε στρατιωτικές περιοχές, ενώ προβλέπεται η λήψη μέτρων για την ελαχιστοποίηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων από τις στρατιωτικές δραστηριότητες. Για τις εγκαταστάσεις ΑΠΕ προτείνεται η αποφυγή εγκατάστασης αιολικών πάρκων σε ευαίσθητες περιοχές. Σε ΘΠΠ, η ανάπτυξη υπεράκτιων αιολικών επιτρέπεται μόνο με σεβασμό στους διαχειριστικούς στόχους και την αποφυγή αρνητικών επιπτώσεων. Η βυθοκόρηση και η απόληψη αδρανών υλικών πρέπει να γίνονται με περιβαλλοντική προσοχή, αποφεύγοντας περιοχές με σημαντικά βενθικά ενδιαιτήματα και προλαμβάνοντας τη διάβρωση. Στις θαλάσσιες οδούς και τη ναυσιπλοΐα ενδείκνυται η χρήση εργαλείων θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού, όπως οι περιοχές προς αποφυγή, τα συστήματα διαχωρισμού κυκλοφορίας, και οι περιοχές αποκλεισμού επικίνδυνων φορτίων, για την προστασία περιοχών όπως οι ΘΠΠ, οι ιχθυοκαλλιέργειες, οι τουριστικές ζώνες και οι ενάλιοι αρχαιολογικοί χώροι. Επίσης, απαιτούνται μέτρα για την πρόληψη ατυχημάτων και την παρακολούθηση της ναυσιπλοΐας. Η αλιεία απαιτεί συντονισμό για την προστασία των θαλασσών, εφαρμογή εργαλείων περιορισμού (όπως απαγορεύσεις εποχιακής αλιείας), απαγόρευση συρόμενων εργαλείων σε αρχαιολογικούς χώρους και ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων σε ευάλωτους οικοτόπους. Οι υδατοκαλλιέργειες πρέπει να διέπονται από σχέδιο βιωσιμότητας και οικοσυστημική προσέγγιση, συμμόρφωση με την εθνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία, απαγόρευση σε περιοχές με βλάστηση ή κοραλλιογενείς σχηματισμούς και αυστηρή ρύθμιση στη χρήση ξενικών ειδών εντός ΘΠΠ. Ο θαλάσσιος τουρισμός και οι δραστηριότητες αναψυχής απαιτούν ρύθμιση με στόχο την ελαχιστοποίηση των κινδύνων ατυχημάτων και επιπτώσεων, ει- δικά σε ΘΠΠ και περιοχές ειδικής διαχείρισης. Προβλέπεται αυστηρός περιορισμός της πλεύσης και πρόσδεσης κρουαζιερόπλοιων κοντά σε προστατευόμενες περιοχές και ενάλιες αρχαιότητες, ρύθμιση αδειών ναυσιπλοΐας, εθνική στρατηγική για τη ναυσιπλοΐα αναψυχής που αντιμετωπίζει τις συγκρούσεις χρήσεων και σύστημα κατανομής θέσεων ελλιμενισμού για τον έλεγχο της ροής των προσεγγίσεων. Επίσης, απαιτεί- ται διακρατική συνεργασία, ιδίως για τον έλεγχο των ρύπων στον κλάδο της κρουαζιέρας και την εφαρμογή περιφερειακών ρυθμίσεων σύμφωνα με τη Σύμβαση της Βαρκελώνης. Η χωροθέτηση καταδυτικών πάρκων επιτρέπεται μόνο υπό όρους και περιορισμούς σε περιοχές με φυσικό ή πολιτιστικό ενδιαφέρον. Οι ενάλιοι αρχαιολογικοί χώροι απαιτούν περιορισμούς σε ανθρωπογενείς δραστηριότητες και ειδικά μέτρα για την προστασία και βιώσιμη αξιοποίησή τους μέσω καταδυτικού τουρισμού, ερευνητικών δράσεων και προβολής των υποθαλάσσιων πολιτιστικών πόρων. Στις ΑΠΕ, στόχος είναι η χωροθέτηση υπεράκτιων πλωτών αιολικών και φωτοβολταϊκών σε οργανωμένους υποδοχείς, ενώ μεσοπρόθεσμα προβλέπεται η χωροθέτηση κυματικής και παλιρροϊκής ενέργειας, αλλά και αλγοκαλλιέργειας. Τέλος, προβλέπεται η δημιουργία Καινοτόμων Θαλάσσιων Επιχειρηματικών Πάρκων για τη φιλοξενία μεταποιητικών και επιχειρηματικών δραστηριοτήτων στον θαλάσσιο χώρο.
Συνέργεια Ξηράς και Θάλασσας
Τα Θαλάσσια Χωροταξικά Πλαίσια θα πρέπει να εναρμονίζονται με τα θεσμοθετημένα χωροταξικά πλαίσια της ξηράς, ειδικά στον παράκτιο χώρο, και να καθορίζουν την ανάπτυξη υποδομών και δραστηριοτήτων στον θαλάσσιο χώρο με αναφορά στην ΕΧΣΘΧ. Σε περιπτώσεις κοινών χερσαίων και θαλάσσιων υποδομών, απαιτείται διαχείριση σύμφωνα με το Πρωτόκολλο ολοκληρωμένης διαχείρισης των παράκτιων ζωνών (ΟΔΠΖ). Προβλέπεται επίσης (άρθρο 8) ότι τα Θαλάσσια Χωροταξικά Πλαίσια πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τόσο τις μεμονωμένες όσο και τις σωρευτικές επιπτώσεις των δραστηριοτήτων, αξιολογώντας τις οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνέπειες, και η αξιολόγηση των επιπτώσεων πρέπει να γίνεται κατά την εκπόνηση των σχεδίων και της Στρατηγικής Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων αυτών (ΣΜΠΕ), λαμβάνοντας υπόψη τα χαρακτηριστικά της εκάστοτε θαλάσσιας περιοχής. Επιπλέον, αναφέρεται (άρθρο 9) πως τα Θαλάσσια Χωροταξικά Πλαίσια εξελίσσουν και επανεκτιμούν τις υπάρχουσες κατευθύνσεις των Περιφερειακών Χωροταξικών Πλαισίων μέσω ενός συνδετικού μηχανισμού εποπτείας και παρεμβάσεων. Στο άρθρο 10 καθορίζονται κανόνες για την εναρμόνιση των Θαλάσσιων Χωροταξικών Πλαισίων με τα Ειδικά και Περιφερειακά Πλαίσια, διασφαλίζοντας αμφίδρομη ανατροφοδότηση, δυνατότητα τροποποιήσεων, και αντιμετώπιση αντικρουόμενων ρυθμίσεων μέσω του ΚΕΣΥΧΩΘΑ (Κεντρικό Συμβούλιο Χωροταξικών Θεμάτων και Αμφισβητήσεων). Τέλος, προβλέπεται πως η εφαρμογή των Θαλάσσιων Χωροταξικών Πλαισίων πρέπει να ενσωματώνει την ΟΔΠΖ και να συντονίζεται με τις προβλέψεις του πολεοδομικού σχεδιασμού, ενώ η αξιοποίηση γεωχωρικών δεδομένων από διαφορετικά Υπουργεία δύναται να απαιτεί τη σύσταση Επι- τροπής Ελέγχου Γεωχωρικών Δεδομένων σε Εθνικό Επίπεδο.
Θαλάσσια Χωροταξικά Πλαίσια: Το εργαλείο εφαρμογής
Το άρθρο 13 καθορίζει το περιεχόμενο και τη διαδικασία κατάρτισης των Θαλάσσιων Χωροταξικών Πλαισίων, τα οποία βασίζονται στην ΕΧΣΘΧ. Τα Πλαίσια λαμβάνουν υπόψη μια σειρά από παραμέτρους (περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς, πολιτιστικούς, οικονομικούς, αλληλεπιδράσεις ξηράς-θάλασσας, την κλιματική αλλαγή, την ασφάλεια, κ.α.), συνίστανται από κείμενα, χάρτες και διαγράμματα και παρέχουν κατευθύνσεις για τη χωρική ανάπτυξη, τη χωροθέτηση παραγωγικών δραστηριοτήτων και υποδομών, τη διαμόρφωση ζωνών, την προστασία της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς και την εφαρμογή ενεργών παρεμβάσε- ων. Επιπλέον, δίνεται έμφαση στη διαφάνεια και συμμετοχικότητα, με πρόβλεψη για ουσιαστική δημόσια διαβούλευση από το αρχικό στάδιο σχεδιασμού τους, προωθώντας τη συνεργασία μεταξύ κρατικών φορέων, ερευνητικών ιδρυμάτων, επαγγελματικών και κοινωνικών εταίρων σύμφωνα με το άρθρο 9 του ν. 4546/2018 περί δημόσιας διαβούλευσης και συμμετοχής του κοινού. Το τελικό Άρθρο 14 αναφέρεται στα κριτήρια και τις προϋποθέσεις προσδιορισμού των Θαλάσσιων Χωρικών Ενοτήτων (ΘΧΕ) που χρησιμοποιούνται ως μονάδες αναφοράς για την εκπόνηση των Πλαισίων και ορίζονται λαμβάνοντας υπόψη γεωπολιτικά κριτήρια, λόγω της στρατηγικής σημασίας των ελληνικών θαλάσσιων περιοχών, την ανάπτυξη με κριτήρια λειτουργικότητας και κρίσιμης μάζας (π.χ. πληθυσμός, υποδομές, φυσικοί πόροι), την διαφοροποίηση πιέσεων και προτύπων σε κάθε θαλάσσια περιοχή, τα ποιοτικά περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά, την ανάγκη εξειδικευμένων στρατηγικών ανά περιοχή, την ολιστική προσέγγιση στον νησιωτικό χώρο, καθώς και τις λειτουργικές σχέσεις με τις χερσαίες ενότητες, για συνέργειες και βελτιστοποίηση πολιτικών. Τέλος, καθορίζονται τέσσερις βασικές θαλάσσιες χωρικές ενότητες (περ. β της παρ. 1 του άρθρου 6 του Ν. 4546/2018), οι οποίες αποτυπώνονται σε σχετικό χάρτη.